Azərbaycanın şanlı tarixində elə günlər var ki, onlar yalnız təqvimdə bir tarix deyil, bütöv bir xalqın iradəsinin, mübarizə əzminin və milli qürurunun təcəssümünə çevrilir. 17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü də məhz belə əlamətdar günlərdəndir. Bu tarix Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda apardığı mübarizənin, rəşadətli Ordumuzun qəhrəmanlığının və xalqımızın sarsılmaz birliyinin parlaq ifadəsidir. Füzulinin azadlığı təkcə bir şəhərin düşmən işğalından qurtuluşu deyil, həm də Azərbaycanın tarixi ədalətin bərpasına doğru atdığı mühüm addımlardan biridir.

 Qarabağın cənub-şərqində yerləşən Füzuli rayonu özünəməxsus coğrafi mövqeyi, münbit torpaqları, su ehtiyatları və tarixi-mədəni irsi ilə seçilir. Rayonun ərazisi Qarabağ dağ silsiləsinin cənub-şərq ətəklərindən Araz çayına qədər uzanan maili düzənlik və alçaq sahələri əhatə edir. Cəbrayıl, Xocavənd, Ağcabədi və Beyləqan rayonları ilə həmsərhəd olan Füzuli, eyni zamanda, Araz çayı boyunca İranla sərhədə malikdir. Quruçay, Köndələnçay və Çərəkən çayları bu ərazinin təbii zənginliyini tamamlayır. Rayonun ümumi ərazisi 1386 kvadratkilometrdir.

 Füzuli yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, tarixi keçmişi ilə də Azərbaycanın mühüm yaşayış məskənlərindən biridir. Əsası 1827-ci ildə qoyulan yaşayış məskəni əvvəlcə Qarabulaq adı ilə tanınmışdır. 1930-cu ildə burada rayon təşkil edilmiş və Qaryagin adlandırılmışdır. 1959-cu ilin aprelində isə dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə rayonun adı dəyişdirilərək Füzuli qoyulmuşdur. Rayonun tarixi irsi onun qədimliyini və mədəni zənginliyini nümayiş etdirir. İşğaldan əvvəl Füzulidə çoxsaylı tarixi-dini abidələr mövcud olmuşdur. XIII əsrə aid Şeyx Babi Yaqub türbəsi, XIV əsrin yadigarı Mirəli türbəsi, eləcə də digər türbələr və qədim qəbiristanlıqlar bu torpağın əsrlər boyu formalaşmış mədəni yaddaşının mühüm nümunələridir. Bu abidələr Füzulinin yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də Azərbaycanın zəngin tarixi-mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi olduğunu göstərir.

 Füzulinin müasir tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biri 1993-cü il avqustun 23-də yaşandı. Həmin tarixdə Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi Ermənistanın silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğal nəticəsində minlərlə insan doğma yurd-yuvasından didərgin düşdü, yaşayış məntəqələri dağıdıldı, tarixi və dini abidələrə ciddi ziyan dəydi. Rayon sakinləri uzun illər ağır məhrumiyyətlərlə üzləşdilər. Ermənistanın silahlı qüvvələrinə qarşı mübarizədə Füzulidən 663 nəfər şəhid oldu, 181 nəfər əsir və itkin düşdü, 400 nəfərədək insan müharibə əlili oldu. Bu rəqəmlər bir rayonun deyil, bütövlükdə xalqımızın yaşadığı faciənin miqyasını göstərir. Lakin Füzuli sakinlərinin Vətənə bağlılığı, doğma torpağa qayıtmaq arzusu və Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsi heç vaxt sarsılmadı. 1994-cü il yanvarın 5-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi əməliyyat nəticəsində rayonun 22 yaşayış məntəqəsi işğaldan azad edildi. Bu hadisə sonrakı illərdə də davam edən mübarizənin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Nəhayət, 2020-ci ilin payızında Azərbaycan Ordusu tarixi ədalətin bərpası istiqamətində həlledici addımlar atdı. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının tarixində yeni bir dövr açdı. Rəşadətli Ordumuzun həyata keçirdiyi uğurlu hərbi əməliyyatlar nəticəsində düşmənin uzun illər ərzində qurduğu müdafiə istehkamları yarıldı və strateji əhəmiyyətə malik ərazilər azad edildi.

 Füzuli uğrunda döyüşlər müharibənin ən ağır və mürəkkəb mərhələlərindən biri idi. Otuz ilə yaxın müddətdə möhkəmləndirilmiş müdafiə mövqelərinin yarılması böyük hərbi peşəkarlıq, cəsarət və fədakarlıq tələb edirdi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan əsgəri qarşıya qoyulan vəzifələri uğurla yerinə yetirərək düşmənin müdafiə xəttini dağıtdı.

 2020-ci il oktyabrın 17-də Füzuli şəhəri, eləcə də Qoçəhmədli, Çimən, Cuvarlı, Pirəhmədli, Musabəyli, İşıqlı və Dədəli kəndləri işğaldan azad edildi. Vətən müharibəsi zamanı rayonun ümumilikdə 62 yaşayış məntəqəsi azad olundu. Füzulinin azad edilməsi hərbi-strateji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Bu qələbə Azərbaycanın sonrakı əməliyyatları üçün əlverişli imkanlar yaratdı və Ordumuzun döyüş qabiliyyətini bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

 Füzuli uğrunda döyüşlərdə iştirak edən hərbçilərin qəhrəmanlığı dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı təsis edildi. Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə Füzulinin azadlığı uğrunda döyüşlərdə iştirak etmiş və şəxsi igidlik göstərmiş 25 325 hərbi qulluqçu bu medalla təltif olundu. Bu təltiflər Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın, qazilərin fədakarlığının və Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığının dövlət səviyyəsində təcəssümüdür.

 Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günləri təsis edildi. Həmin sərəncama əsasən, hər il oktyabrın 17-si Füzuli Şəhəri Günü kimi qeyd olunur. Bu qərar tarixi qələbənin əbədiləşdirilməsi, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsi və azad edilmiş ərazilərin milli yaddaşımızdakı yerinin möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Füzuli Şəhəri Günü həm də şəhidlərimizin xatirəsini yad etmək, qazilərimizin qəhrəmanlığını ehtiramla anmaq və Vətən uğrunda mübarizə aparmış bütün insanlara minnətdarlığımızı ifadə etmək üçün mühüm fürsətdir.

 Füzulinin azad edilməsi ilə qarşıda yeni vəzifələr dayandı. İşğal dövründə dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərinə çevrildi. Eyni zamanda, minalarla çirklənmə rayonun dirçəlişi qarşısında ciddi maneələrdən biri olaraq qalır. İlkin hesablamalara görə, Füzuli ərazisində yüz mindən çox mina basdırılmışdır. Bu təhlükənin aradan qaldırılması insanların təhlükəsiz qayıdışı, kənd təsərrüfatının inkişafı və iqtisadi fəaliyyətin bərpası üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu gün Füzulidə aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri azadlığın yalnız hərbi qələbə ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Əsl Zəfər insanların öz doğma yurdlarında təhlükəsiz, firavan və ləyaqətli həyat sürməsi ilə tamamlanır.

 17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü Azərbaycan xalqının tarixə yazdığı qəhrəmanlıq salnaməsinin mühüm səhifəsidir. Bu tarix bizə bir daha xatırladır ki, milli birlik, güclü dövlətçilik və Vətənə sonsuz sevgi ən çətin sınaqlardan belə qalib çıxmağa imkan verir. Füzuli azadlığın, əzmin və yenilməz iradənin rəmzidir. Bu gün onun adı yalnız keçmişin ağrılarını deyil, həm də Zəfəri, dirçəlişi və gələcəyə olan sarsılmaz inamı ifadə edir.

Nəbi Ağayev,

K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun PHŞ-nin Uşaq Bərpa Mərkəzinin Təsərrüfat bölmə müdiri