Suverenliyin bərpası yalnız hərbi və siyasi addımlarla deyil, eyni zamanda güclü milli iradə ilə mümkün olmuşdur. Dövlət rəhbərliyinin qətiyyətli siyasəti, xalqın birliyi və ordunun gücü bu prosesdə həlledici rol oynamışdır. Prezident İlham Əliyevin 12 mart 2026-cı ildə “Keçid dövründə olan dünyada fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması” mövzusunda XIII Qlobal Bakı Forumunda qeyd etdiyi kimi, sülh və ədalət uğrunda mübarizədə güclü siyasi iradə, cəsarət və prinsipial mövqe çox mühüm amildir. Dövlət öz milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etdikdə və beynəlxalq hüquqa əsaslandıqda qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmaq mümkündür. Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi siyasi, iqtisadi və hərbi islahatlar da ölkənin müdafiə qabiliyyətinin güclənməsinə mühüm töhfə verib. Bu amillər suverenliyin bərpası prosesində vacib rol oynayıb.

 Bu gün Azərbaycan regionda yeni reallıqların formalaşdığı bir dövr yaşayır. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, ölkə artıq sülh şəraitində yaşayır və bu vəziyyət hələ yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Sülhün qorunması və sabitliyin möhkəmləndirilməsi indi Azərbaycanın əsas prioritetlərindən biri kimi qalır. Regionda uzunmüddətli sülhün təmin edilməsi üçün qarşılıqlı etimad, əməkdaşlıq və beynəlxalq hüquqa hörmət əsas şərtlər hesab olunur. Azərbaycan regional əməkdaşlıq təşəbbüsləri ilə də bu prosesə töhfə verir. Nəqliyyat, enerji və iqtisadi layihələr region ölkələri arasında əlaqələrin güclənməsinə və qarşılıqlı asılılığın artmasına xidmət edir. Bu isə sülh və sabitliyin möhkəmlənməsi üçün mühüm amillərdən biridir.

 Müasir dövrdə təhlükəsizlik məsələləri yalnız bir dövlətin səyləri ilə həll oluna bilməz. Regional və qlobal əməkdaşlıq təhlükəsizlik sisteminin əsas komponentlərindən biridir. Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarla və müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlıq edərək regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə töhfə verir. Bu əməkdaşlıq həm siyasi dialoq, həm də iqtisadi və humanitar layihələr vasitəsilə həyata keçirilir. Bununla yanaşı, Azərbaycan sülh təşəbbüslərini dəstəkləyən və regionda sabitliyin qorunmasına yönəlmiş siyasət həyata keçirir.

 Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü ən fundamental prinsiplərdən hesab olunur. Lakin tarix göstərir ki, bu prinsiplər hər zaman praktikada qorunmur və bəzi hallarda dövlətlər uzun illər ərzində işğal və münaqişə şəraitində yaşamağa məcbur qalırlar. Azərbaycan da belə dövlətlərdən biri olmuşdur. Prezident İlham Əliyev müxtəlif beynəlxalq forumlarda çıxışlarında qeyd edib ki, Azərbaycan işğal olunmuş ərazilərini güc vasitəsilə azad etmiş, lakin sülhə siyasi və diplomatik yollarla nail olmuşdur. Bu yanaşma müasir beynəlxalq münasibətlər tarixində nadir təcrübələrdən biri kimi qiymətləndirilir. XX əsrin sonlarında baş verən münaqişələr nəticəsində Azərbaycanın ərazilərinin bir hissəsi işğal altına düşmüşdür. Təxminən 30 il ərzində ölkə ərazisinin təqribən 20 faizi nəzarətdən kənarda qalmışdı. Bu vəziyyət yalnız siyasi və hərbi problem deyil, eyni zamanda ciddi humanitar böhran yaratmışdı. İşğal nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı doğma torpaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalmış və məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür. Bu hadisələr beynəlxalq hüquqda “etnik təmizləmə” kimi qiymətləndirilən proseslərin nümunələrindən biri hesab olunur. Azərbaycan cəmiyyəti uzun illər ərzində bu ağır humanitar və sosial nəticələrlə üzləşmişdir. Məcburi köçkünlər ölkənin müxtəlif bölgələrində müvəqqəti yaşayış şəraitində yaşamaq məcburiyyətində qalmışdılar.

Azərbaycan münaqişənin həlli üçün uzun illər ərzində diplomatik və siyasi vasitələrdən istifadə etmişdir. Bu müddətdə beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən də müəyyən qərarlar qəbul olunmuşdur. Xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çərçivəsində fəaliyyət göstərən BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyən və Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılmasını tələb edən qətnamələr qəbul etmişdi. Lakin uzun illər ərzində bu qətnamələr praktikada icra edilməmiş və yalnız kağız üzərində qalmışdır. Bu isə beynəlxalq sistemdə selektiv yanaşma və siyasi maraqların bəzən hüquqi prinsiplərdən üstün tutulduğunu göstərirdi.Azərbaycan üçün bu dövr həm siyasi, həm də diplomatik baxımdan çətin bir mərhələ idi. Münaqişənin sülh yolu ilə həlli istiqamətində aparılan danışıqlar illərlə davam etsə də, real nəticələr əldə olunmurdu.

2020-ci ildə baş verən və Azərbaycanın müasir tarixində mühüm mərhələ hesab olunan Vətən Müharibəsi ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici rol oynadı. 44 gün davam edən bu müharibə nəticəsində Azərbaycan öz ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad etdi. Bu proses yalnız hərbi əməliyyatların nəticəsi deyil, həm də uzun illər ərzində aparılan siyasi, iqtisadi və hərbi hazırlığın nəticəsi idi. Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları nəticəsində işğal altında olan bir çox şəhər və rayonlar azad edildi və regionda yeni geosiyasi reallıq formalaşdı.

Azərbaycanın təcrübəsini fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də hərbi uğurların diplomatik proseslərlə paralel aparılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, ərazilərin azad edilməsi güc vasitəsilə həyata keçirilmiş, lakin uzunmüddətli sülhün əldə olunması siyasi və diplomatik yollarla davam etdirilmişdir. Bu yanaşma göstərir ki, dövlətlər bəzi hallarda beynəlxalq hüquqa əsaslanaraq öz suverenliyini müdafiə etmək üçün gücdən istifadə etmək məcburiyyətində qala bilərlər. Əgər sülh yolu ilə həll imkanları tükənirsə və beynəlxalq hüquq həmin dövlətin mövqeyini dəstəkləyirsə, özünümüdafiə hüququnun tətbiqi legitim hesab olunur.

 Regional təhlükəsizlik Azərbaycan üçün hər zaman strateji əhəmiyyətə malik olub. Uzun illər davam edən mübarizənin nəticəsində ölkə öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa edib. Bu proses beynəlxalq hüquqa, xüsusilə də BMT Nizamnaməsində nəzərdə tutulmuş özünü müdafiə hüququna əsaslanaraq həyata keçirilib. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, sülh və ədalət uğrunda mübarizədə qətiyyətli siyasi iradə, cəsarət və prinsipial mövqe əsas rol oynayır. Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, milli birlik və strateji siyasət sayəsində ən mürəkkəb problemlərin belə həllinə nail olmaq mümkündür. Bu gün isə əsas məqsəd əldə edilmiş nailiyyətləri qorumaq, regionda davamlı sülh və sabitliyin təmin olunmasına töhfə verməkdir. Azərbaycan bu istiqamətdə fəaliyyətini davam etdirərək Cənubi Qafqazda təhlükəsiz və sabit gələcəyin qurulmasına çalışır.

Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent