Son hadisələrlə bağlı, həm Azərbaycanda, həm də Türkiyədə guya ki, dinimizin təəssübkeləri kimi çıxış edərək, həddən artıq çox iddialı çıxışlar edir, iddiahamlar irəsli sürür, az qala Allahın adından danışırmış kimi cahilcəsinə cəsatərli fikrklər səsləndiririrlə. Bu məsələ bağlı fikirlərimi bölüşmək istəyirəm. Bu fikirlərim Azərbaycanın Baş Prokurorluğu tərəfindən beynəlxaql axtarışa verilən Ahmet Şanlı və onun kimi düşünən hər iki qardaş dövlətin vətəndaşlarına cavab kimi də ola bilər. Necə deyərlər “Əhməddən Ahmedə mesaj”

Üzümü onlara tutub səslənirəm: Siz kimsiniz ki, Allahın adından danışırsınız, kimin imanlı, kimin imansız, kimin haqlı, kimin haqsız olduğuna hökm verməyə özünüzü səlahiyyətli hesab edirsiniz? İnsanın biliyi, dünyagörüşü və mənəvi səviyyəsi nə qədər məhdud olmalıdır ki, öz düşüncəsini Allahın iradəsi kimi təqdim etməyə cəsarət etsin? Allahın adından danışmaq bu qədərmi asanlaşıb? İnsanın öz fikrini mütləq həqiqət kimi təqdim etməsi, başqalarını dini baxımdan mühakimə etməsi nə vaxtdan mənəvi üstünlük əlamətinə çevrilib? 

Sizin orta əsrlərdə Avropada inkvizisiya adı ilə, eləcə də müxtəlif cəmiyyətlərdə dini hökmlər və fanatizm pərdəsi altında günahsız insanların təqib edilməsinə, işgəncələrə məruz qalmasına və öldürülməsinə bəraət qazandıranlarla, bu gün dinin adından istifadə edərək başqalarını mühakimə edənlər arasında hansı fərqiniz var?

Cordano Brunonu edam edənlər, İmadəddin Nəsimini dərisini soyaraq edam edənlər, Fəzlullah Nəiminin ölümünə qərar verənlər hansı düşüncəyə söykənirdilər? Onlar da öz hökmlərini müəyyən dini ehkamlarla, qəbul etdikləri ideoloji baxışlarla əsaslandırır, özlərini həqiqətin müdafiəçiləri hesab edirdilər, hətta Allahın adından hökm verirdilər. Fərqli düşünən, mövcud qəliblərə sığmayan insanı dinə, inanca və ya qəbul edilmiş qaydalara təhlükə kimi təqdim edərək onun həyatına son qoymağı mümkün sayırdılar.

Allahın adından danışmaq, öz fikrini ilahi həqiqət kimi təqdim etmək və fərqli düşünən insanı məhv etməyə haqq qazandırmaq insanın mənəvi üstünlüyünü deyil, onun nə qədər təhlükəli bir iddianın arxasında gizləndiyini göstərir. Tarixdə minlərlə insanın taleyinə təsir edən belə hökmlərin arxasında dayanan düşüncə tərzi bu gün də müxtəlif formalarda qarşımıza çıxa bilər. Fərq yalnız dövrdə, istifadə olunan vasitələrdə və səsləndirilən şüarlardadır.

Ona görə də bu gün özünü dinin ən böyük müdafiəçisi kimi təqdim edən, Allahın adından danışaraq insanları mühakimə edən şəxslərə bir sual vermək lazımdır: siz özünüzü hansı həqiqətin mütləq sahibi hesab edirsiniz? Tarixin dini ehkamlar və fanatizm naminə insan həyatının qurban verildiyi səhifələrindən heç bir nəticə çıxarmamısınızmı? Yoxsa keçmişin faciələrini törədənlərin düşüncə tərzini başqa sözlərlə təkrarlayırsınız?

Dinimiz insanı daha ədalətli, daha mərhəmətli və daha məsuliyyətli olmağa çağırır. Əgər kimsə dini özünü başqalarından üstün tutmaq, insanları alçaltmaq, insanlar, xalqlar arasında nifaq salmaq və fərqli düşüncəni düşmənçiliklə qarşılamaq vasitəsinə çevirirsə, onun səsləndirdiyi şüarlarla əməlləri arasında ciddi ziddiyyət var. Çünki heç kim Allahın adını çəkməklə öz mühakiməsini mütləq həqiqətə çevirə bilməz.

Əgər insan dinin adından istifadə edərək cəhaləti, nifrəti, ayrı-seçkiliyi və zorakılığı müdafiə edirsə, onun hansı dinə mənsub olması bu davranışın mahiyyətini dəyişmir. Tarixdə inkvizisiya məhkəmələri zamanı törədilmiş təqiblər də, müsəlman cəmiyyətlərində dini hökmlərin siyasi məqsədlərlə və ya fanatizmlə sui-istifadəsi də tənqiddən kənarda qalmamalıdır. Bununla belə, tarixi hadisələrin miqyası və konkret şəxslərin məsuliyyəti faktlar əsasında qiymətləndirilməlidir.

Dinin adından danışmaq insanı avtomatik olaraq haqlı etmir; din xadimi olmaq da heç kimə başqalarının həyatı, vicdanı və ləyaqəti üzərində qeyri-məhdud hökm vermək hüququ qazandırmır. Dini fanatizmi və dini ad altında nifaq salan mövqeləri tənqid edərkən eyni meyarı hamıya tətbiq etmək lazımdır. Xristian, müsəlman, ateist və ya başqa dünyagörüşünə malik insan olmasından asılı olmayaraq, hər kəsin mövqeyi eyni prinsiplərlə — həqiqətə, ədalətə, insan ləyaqətinə və məsuliyyətə münasibəti ilə qiymətləndirilməlidir.

Tarix göstərir ki, dinin adından danışan hər kəs dinin mənəvi mahiyyətini təmsil etmir. Orta əsrlərdə inkvizisiya məhkəmələrində dini ehkamları insan həyatından üstün tutanlarla, bu gün dini öz siyasi ambisiyalarına alət edib başqalarına nifrət aşılayanlar arasında mahiyyət etibarilə təhlükəli bir oxşarlıq var. Adlar, dövrlər və dini şüarlar dəyişə bilər, lakin cəhalət, fanatizm və özünü mütləq həqiqətin sahibi hesab etmək düşüncəsi dəyişmir.

Bir şeyi unutma: İslamın ən böyük problemlərindən biri dinin özündən deyil, dini bilmədən onun adından danışanlardan, onu öz şəxsi maraqlarına və siyasi məqsədlərinə alət edənlərdən qaynaqlanır. İslamı nüfuzdan salan yalnız onun əleyhdarlarının fəaliyyəti deyil. Bəzən özünü dinin ən böyük müdafiəçisi hesab edən, amma davranışı, düşüncəsi və çağırışları ilə dinin mahiyyətinə zidd mövqe sərgiləyən insanlar daha böyük zərər vururlar. İnsanları dindən uzaqlaşdıran cəhalət, savadsızlıq, dözümsüzlük və ikili standartlar heç də kiçik problem deyil.

İnşallah, axirətdə hər kəs öz əməllərinə görə cavab verəcək. Kimin nə qədər haqlı, kimin nə qədər haqsız olduğunu müəyyənləşdirmək mənim də, sənin də səlahiyyətində deyil. Elə isə özümüzə Allahın adından hökm vermək hüququ tanımaq əvəzinə, ilk növbədə öz davranışımıza, sözümüzə və əməlimizə nəzər salaq. Çünki din yalnız şüarlarla, pafoslu çıxışlarla və başqalarını mühakimə etməklə yaşadılmır. Din, hər şeydən əvvəl, mənəviyyat, ədalət, vicdan, mərhəmət və məsuliyyətdir.

 (Davamı var)

Siyasi şərhçi

Əhməd N. Abbasbəyli