26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü Azərbaycan xalqının yaddaşında həm ağır işğal illərinin xatirəsi, həm də azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən böyük qayıdış və quruculuq prosesinin rəmzi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Laçın şəhərinin işğalı ilə başlayan dövr yalnız ərazilərin hərbi nəzarət altına alınması ilə məhdudlaşmayıb. İşğal illərində bölgənin demoqrafik, mədəni və iqtisadi simasının dəyişdirilməsinə yönəlmiş siyasət həyata keçirilib. Azərbaycanın mövqeyinə görə, bu siyasət beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən işğal olunmuş ərazilərdə mülki əhalinin hüquqlarının qorunmasına dair Cenevrə Konvensiyalarının prinsiplərinə zidd olub.

İşğal dövründə Laçın rayonunda yaşayış məntəqələrinin və coğrafi adların dəyişdirilməsi, Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinə münasibətdə dağıdıcı siyasət aparılması, təbii sərvətlərdən qanunsuz istifadə və ərazidə məqsədyönlü məskunlaşdırma siyasəti həyata keçirilməsi Azərbaycanın irəli sürdüyü əsas ittihamlar sırasındadır. Xüsusilə xaricdən, o cümlədən Suriyadan olan erməni əsilli şəxslərin Laçın və digər işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində məskunlaşdırılması bölgənin demoqrafik mənzərəsinin dəyişdirilməsinə yönəlmiş siyasətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Təbii sərvətlər də işğal illərində iqtisadi maraq predmetinə çevrilib. Meşə, mineral və digər resurslardan istifadə ilə bağlı Azərbaycanın irəli sürdüyü iddialar işğalın yalnız siyasi və hərbi deyil, həm də iqtisadi nəticələrinin olduğunu göstərir.

2020-ci il Vətən müharibəsində əldə edilən Zəfərdən sonra Laçının taleyində yeni mərhələ başladı. 2020-ci il dekabrın 1-də Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı. 2022-ci il avqustun 26-da isə Laçın şəhərinin və rayonun kəndlərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi ilə ərazinin tam azad olunması prosesi başa çatdı. Bu tarixdən etibarən Laçın sürətlə bərpa olunan və yenidən qurulan şəhərlərdən birinə çevrildi. Yeni yolların, yaşayış komplekslərinin, sosial obyektlərin, məktəblərin və digər infrastrukturun yaradılması şəhərin müasir simasını formalaşdırmağa başladı.

Laçında aparılan quruculuq yalnız tikinti layihəsi deyil, həm də uzun illər doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların öz torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsinə yönəlmiş genişmiqyaslı dövlət siyasətidir. Laçının bugünkü mənzərəsi iki fərqli dövrün müqayisəsini ortaya qoyur: bir tərəfdə işğal, dağıntı, qanunsuz məskunlaşdırma və sərvətlərin istismarı ilə xarakterizə olunan keçmiş, digər tərəfdə isə azadlıq, bərpa, qayıdış və inkişaf üzərində qurulan yeni mərhələ. Prezident İlham Əliyevin Laçının yeni siması ilə bağlı fikirləri şəhərdə həyata keçirilən quruculuq işlərinin mahiyyətini aydın şəkildə ifadə edir: “Biz öz doğma torpaqlarımızı işğalçılardan azad edəndən sonra mən demişdim ki, Qarabağı və Şərqi Zəngəzuru cənnətə çevirəcəyik. Cənnətin əgər təsviri varsa, bu gün bax, budur. Gözəl təbiət, əzəmətli dağlar, gözəl binalar, evlər – hər şey çox böyük zövqlə yaradılır ki, həm insanlar burada rahat yaşasınlar, həm də Laçın şəhərinin müasir siması Azərbaycanın əldə etdiyi uğurları ilə eyni səviyyədə olsun”. Bu fikirlər Laçında aparılan quruculuğun yalnız fiziki infrastrukturun yenilənməsi olmadığını göstərir. Qarşıya qoyulan əsas məqsəd tarixi şəhəri müasir standartlara uyğun şəkildə yenidən qurmaqla yanaşı, burada insanların rahat, təhlükəsiz və firavan yaşayışını təmin etməkdir.

Bu gün Laçın Azərbaycan dövlətinin işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi Böyük Qayıdış siyasətinin ən diqqətçəkən nümunələrindən biridir. Şəhərin yenidən qurulması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması və Laçının mədəni həyatının canlandırılması işğaldan sonrakı dövrün əsas reallıqlarını müəyyənləşdirir. Laçının tarixində yeni səhifə artıq yazılıb: işğalın yerini azadlıq, dağıntının yerini quruculuq, məcburi köçkünlüyün yerini isə doğma yurda qayıdış tutur.

Laçının bərpası ilə yanaşı, şəhərin beynəlxalq və regional mədəni statusunun yüksəldilməsi istiqamətində də mühüm addımlar atılıb. MDB Humanitar Əməkdaşlıq Şurasının 8 oktyabr 2024-cü il tarixli qərarı ilə Laçın şəhəri 2025-ci il üçün “MDB-nin mədəniyyət paytaxtı” elan edilib. 2025-ci il iyunun 3-də Laçın şəhərində “MDB-nin mədəniyyət paytaxtı – 2025” ilinin rəsmi açılış mərasiminin keçirilməsi şəhərin yeni inkişaf mərhələsinin mühüm hadisələrindən biri oldu. Bu status Laçının yalnız Azərbaycanın bərpa olunan şəhəri deyil, həm də regionun mədəni həyatında yeni rol qazanan şəhər kimi təqdim olunmasına imkan yaratdı. Müxtəlif mədəni tədbirlərin keçirilməsi, beynəlxalq nümayəndə heyətlərinin qəbulu və şəhərin tarixi-mədəni irsinin tanıdılması Laçının yeni simasının formalaşmasına xidmət etdi.

26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü Azərbaycan xalqının keçdiyi mürəkkəb və şərəfli yolun mühüm səhifəsidir. 1992-ci ildə itirilən Laçın 2020-ci ildə rayon kimi Azərbaycana qaytarıldı, 2022-ci il avqustun 26-da isə şəhərin və Zabux, Sus kəndlərinin üzərində Azərbaycanın nəzarəti tam bərpa edildi. Bu gün Laçın yeni siması ilə dirçəlir. Burada ucalan Azərbaycan bayrağı, doğma torpaqlarına qayıdan sakinlər, yenidən qurulan məktəblər, evlər, yollar, müəssisələr və sosial obyektlər bir həqiqəti nümayiş etdirir: Laçın artıq yalnız keçmişin xatirəsi deyil, Azərbaycanın gələcəyə baxan şəhəridir. Laçın Şəhəri Günü bu baxımdan sadəcə təqvimdə qeyd olunan bir tarix deyil. Bu gün şəhidlərin və qazilərin fədakarlığının, Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığının, xalqın milli iradəsinin və tarixi ədalətin bərpasının rəmzidir. Laçının bugünkü dirçəlişi isə Zəfərin davamı, Böyük Qayıdışın canlı ifadəsi və Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində yeni həyatın təntənəsidir.

K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun PHŞ-nin Uşaq Bərpa Mərkəzinin Təsərrüfat bölmə müdiri Ağayev Nəbi Baba oğlu