Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallıqların formalaşdığı bir dövrdə Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin həmin ərazilərə səfəri də məhz bu reallıqların yerində müşahidə olunması, görülən işlərlə tanışlıq və bölgədə mövcud vəziyyət barədə obyektiv təsəvvürün formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu səfərə Ermənistan cəmiyyətindəki bəzi revanşist və radikal dairələrin sərt reaksiyası bir daha göstərdi ki, regionda sülh və barışıq prosesinin qarşısında duran əsas maneələrdən biri hələ də keçmişin təəssübkeşliklə müdafiə olunması və dəyişmiş reallıqların qəbul edilməməsidir. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin sentyabrın 12 və 13-də Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionun reallıqlarının beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm hadisədir. Diplomatik nümayəndələrin Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi, ərazilərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri ilə tanış olması və yerli vəziyyəti bilavasitə müşahidə etməsi dövlətlərarası münasibətlərdə tamamilə normal və qəbulolunan diplomatik praktikadır. Lakin bu səfərə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələri tərəfindən verilən reaksiyalar təəssüf doğurur. Xüsusilə revanşist mövqedən çıxış edən qüvvələrin diplomatik korpusun nümayəndələrinin səfərini hədəfə alması göstərir ki, Ermənistan daxilində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və regionda yaranmış yeni reallıqlarla barışmaq istəməyən siyasi və ictimai qruplar hələ də mövcuddur. Bu cür yanaşma ilk növbədə diplomatik münasibətlərin mahiyyətinə ziddir. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatların ölkə ərazisində istənilən bölgəyə səfər etmək, həmin ərazilərdəki vəziyyətlə yerində tanış olmaq və müşahidələrini öz hökumətlərinə çatdırmaq hüququ var. Diplomatik nümayəndələrin səfərinin Ermənistan tərəfindən etirazla qarşılanması isə Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə münasibətdə köhnə stereotiplərin hələ də müəyyən dairələrdə yaşadığını göstərir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu gün Azərbaycanın hüquqi və inzibati ərazisidir. Bu bölgələrdə genişmiqyaslı yenidənqurma və bərpa layihələri həyata keçirilir, yaşayış məntəqələri yenidən qurulur, kommunikasiya və nəqliyyat infrastrukturu yaradılır. Xarici diplomatların bu proseslərlə tanış olması Azərbaycan ərazisində baş verən real proseslərin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən birbaşa müşahidə edilməsinə imkan yaradır. Məhz buna görə diplomatik səfəri siyasi manipulyasiya predmetinə çevirmək əvəzinə, regionda sülh və əməkdaşlıq perspektivləri baxımından dəyərləndirmək daha konstruktiv yanaşma olardı.

Ermənistan cəmiyyətində revanşist ritorikanın güclənməsi isə əksinə, bölgədə davamlı sülhün formalaşmasına mane olan amillərdəndir. Keçmiş münaqişənin nəticələri ilə bağlı emosional yanaşmaların siyasi məqsədlərlə yenidən gündəmə gətirilməsi Ermənistanın özünün də gələcək inkişaf maraqlarına uyğun deyil. Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olan beynəlxalq ictimaiyyətin bölgədəki vəziyyət barədə obyektiv məlumatlandırılması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Diplomatların müxtəlif bölgələrə səfərləri onlara yalnız rəsmi açıqlamalara deyil, real vəziyyətə əsaslanan təsəvvür formalaşdırmağa imkan verir. Bu baxımdan həmin səfərlərin tənqid edilməsi və diplomatik nümayəndələrin təzyiq altında saxlanılmasına yönələn çağırışlar sağlam diplomatik münasibətlərə xidmət etmir. Əgər Ermənistan cəmiyyəti regionda uzunmüddətli sülhün bərqərar olmasını istəyirsə, ilk növbədə revanşist düşüncədən uzaqlaşmalı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı mövcud reallıqları qəbul etməlidir. Çünki sülh yalnız siyasi sənədlərin imzalanması ilə deyil, eyni zamanda cəmiyyətlərdə düşüncə tərzinin dəyişməsi ilə mümkündür. Revanşist qüvvələrin əsas problemi ondan ibarətdir ki, onlar regionda dəyişmiş geosiyasi və siyasi reallıqları qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Keçmişə qayıtmaq çağırışları isə nə Ermənistanın, nə də Cənubi Qafqazın gələcək maraqlarına cavab verir.

Bu gün bölgənin əsas ehtiyacı qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, nəqliyyat kommunikasiyalarının inkişafı və xalqlar arasında etimadın formalaşdırılmasıdır. Bunun üçün isə ilk növbədə revanşist ritorikanın arxa plana keçirilməsi vacibdir. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa və quruculuq işlərinin beynəlxalq diplomatların diqqətinə təqdim olunması da məhz bu baxımdan əhəmiyyət daşıyır. Xarici nümayəndələrin bölgəyə səfəri regionda baş verən proseslərin daha geniş auditoriyaya çatdırılması üçün imkan yaradır.

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin revanşist dairələri tərəfindən göstərilən mənfi münasibət qəbuledilməzdir və təəssüf doğurur. Belə reaksiyalar yalnız keçmiş münaqişə ilə bağlı stereotipləri dərinləşdirir və regionda qarşılıqlı etimadın yaranmasına mane olur. Ermənistanın və bütövlükdə regionun gələcəyi revanşizmdə deyil, reallıqların qəbul edilməsində, qarşılıqlı hörmətdə və əməkdaşlıqda qərarlaşır. Azərbaycan ərazisində diplomatik nümayəndələrin səfərlərinin siyasiləşdirilməsi əvəzinə, bu səfərlər regionda yeni dövrün formalaşmasının təbii göstəricisi kimi qəbul edilməlidir. Cənubi Qafqazda davamlı sülhə gedən yol məhz belə konstruktiv yanaşmadan keçir.

Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent