CENEVRƏ, 15 aprel 2026-cı il — 2025-ci il üzrə aviasiya sənayesinin qlobal araşdırmasına əsasən, texnologiyalara rekord həddə — 50,8 milyard dollar investisiya qoyulub, lakin aviaşirkətlər, hava limanları və tərəfdaşlar arasında əməliyyat məlumatlarının effektiv mübadiləsi olmadan bu investisiyalar rəqəmsal həllərin potensialını tam şəkildə reallaşdırmağa imkan vermir.

Araşdırma davamlı bir tendensiyanı göstərdi: süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal identifikasiya və dayanıqlı inkişaf sahələrində məlumatların əlçatanlığı və onların real vaxt rejimində istifadəsi əsas rol oynayır.

Sərnişin axınının artması və qlobal qeyri-sabitlik fonunda rəqəmsal inteqrasiyanın əhəmiyyəti daha da güclənir. Məlumat mübadiləsində boşluqların aradan qaldırılmasına investisiya edən şirkətlər, sənayenin gələcək çağırışlarla daha effektiv mübarizə aparmasına imkan verəcək dayanıqlı rəqəmsal baza formalaşdırır.

“Biz bu araşdırmanı aviasiya sənayesinin ciddi çağırışlarla üzləşdiyi bir dövrdə dərc edirik. Bütün istiqamətlərdə eyni məhdudiyyəti görürük: əgər məlumatlar sistemlər və tərəfdaşlar arasında sərbəst ötürülmürsə, investisiyalar texnologiyaların potensialını tam reallaşdırmağa imkan vermir. Bu, xərcləri artırır, lakin eyni zamanda sənaye üçün rəqəmsal inteqrasiyanı sürətləndirmək və dayanıqlılığı artırmaq imkanı yaradır”, — deyə SITA-nın baş direktoru David Lavorel qeyd edib.

Aviaşirkətlər və hava limanları texnologiyalara investisiyaları artırır
2025-ci ildə aviaşirkətlər 36 milyard dollar investisiya qoyub ki, bu da onların gəlirlərinin 3,6%-ni təşkil edir. Hava limanları isə texnologiyalara xərcləri 14,8 milyard dollara, yəni gəlirlərinin 7,3%-nə qədər artırıb.

Eyni zamanda, aviaşirkətlərin 83%-i və hava limanlarının 89%-i qərarların qəbulu üçün məlumatlardan istifadəni strateji prioritet adlandırır. Bu, aviasiya sənayesində rəqəmsallaşmaya yönəlmiş ümumi trendi əks etdirir.

Əməliyyatların etibarlılığı maliyyə effektivliyinin amilinə çevrilir
Aviasiya infrastrukturu yüksək yüklənmə şəraitində işlədikdə, hətta kiçik nasazlıqlar belə sürətlə genişmiqyaslı gecikmələrə səbəb ola bilər. IATA-nın məlumatına görə, reyslərin gecikməsi aviasiya sənayesinə hər il təxminən 30 milyard dollara başa gəlir.

Effektivliyi artırmaq üçün aviaşirkətlərin 46%-i uçuşların idarə olunması sistemlərini modernləşdirir ki, reyslər, ekipajlar və sərnişinlər haqqında məlumatlara real vaxt rejimində çıxış təmin olunsun.

Məqsəd əməliyyat komandalarına vəziyyətin vahid mənzərəsini təqdim etməkdir ki, onlar tək bir gecikmə bütün şəbəkə problemi halına çevrilməzdən əvvəl nasazlıqlara daha tez reaksiya verə bilsinlər.

Bununla yanaşı, aviaşirkətlərin 49%-i qeyd edir ki, sistemlər arasında məlumat inteqrasiyasının olmaması əsas maneə olaraq qalır.

Süni intellekt aviasiyanın əsas alətinə çevrilir
Hazırda aviaşirkətlərin 63%-i əməliyyatların idarə olunması üçün süni intellektdən istifadə edir, o cümlədən təyyarələrin və ekipajların bölgüsü və nasazlıqlara reaksiya üçün.

Bundan əlavə, aviaşirkətlərin 79%-i generativ süni intellekti və böyük dil modellərini növbəti 12 ay üçün investisiya prioriteti hesab edir.

Lakin yalnız 17% aviaşirkət süni intellekti təyyarələrin uçuşa hazırlığının real vaxt rejimində monitorinqi üçün istifadə edir, çünki bu cür həllər aviasiya infrastrukturunun bir neçə iştirakçısı arasında məlumat mübadiləsini tələb edir.

Bu isə o deməkdir ki, süni intellektin effektivliyinin əsas məhdudiyyəti texnologiyaların səviyyəsi deyil, sənaye iştirakçıları arasında məlumatların uyğunlaşdırılmasıdır.

“Aviasiya sənayesi süni intellekti fəal şəkildə tətbiq edir, lakin araşdırma göstərir ki, əsas maneə məlumat inteqrasiyasının olmamasıdır. Texnologiyalar artıq mövcuddur, lakin onların effektiv istifadəsi üçün zəruri olan rəqəmsal infrastruktur hələ daha yavaş inkişaf edir”, — deyə David Lavorel qeyd edib.

Azərbaycan: sərnişin proseslərinin rəqəmsallaşdırılması aviasiyanın inkişafını sürətləndirir
Azərbaycan üçün araşdırmanın nəticələri xüsusilə aktualdır, çünki ölkə aviasiya infrastrukturunu inkişaf etdirir və sərnişinlər üçün rəqəmsal xidmətləri tətbiq edir. Ölkə hava limanlarını fəal şəkildə modernləşdirir və beynəlxalq marşrutları genişləndirir ki, bu da rəqəmsallaşma və aviasiya sistemlərinin inteqrasiyasına tələbləri artırır.

Araşdırmaya əsasən, aviaşirkətlərin 64%-i aeroport prosedurlarını sadələşdirmək üçün sərnişinlərin rəqəmsal identifikasiyasını tətbiq etməyi planlaşdırır, biometrik texnologiyalar isə artıq dünyanın hava limanlarının 54%-ində istifadə olunur. Gözlənilir ki, 2028-ci ilə qədər bu göstərici 83%-ə çatacaq.

Rəqəmsal identifikasiyanın effektivliyi sərnişin yolunun bütün mərhələlərinin — qeydiyyatdan minikədək — koordinasiyalı işləməsi ilə əldə olunur. Belə inteqrasiya olmadan infrastruktur mövcud olsa da, rəqəmsallaşmanın üstünlükləri tam şəkildə reallaşdırılmır.

Bundan əlavə, dünya üzrə hava limanları aşağıdakıları tətbiq edir:
* hava limanlarının 60%-i sərnişin axınının idarə olunması üçün süni intellektdən istifadə edir;
* 53%-i təyyarələrin texniki xidmətində süni intellekt tətbiq edir;
* hava limanlarının 70%-dən çoxu sərnişin proseslərinin avtomatlaşdırılmasını tətbiq edir.

Bu həllər hava limanlarının fəaliyyətinin effektivliyini artırmağa və sərnişinlərə xidmət keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir.

Kibertəhlükəsizlik dayanıqlılığın əsas amilinə çevrilir
Aviasiya sənayesinin rəqəmsallaşması ilə kibertəhlükəsizliyin əhəmiyyəti artır.

* hava limanlarının 71%-i kibertəhlükəsizliyi əsas IT-prioritet hesab edir;
* 68%-i təhlükəsizliyi artırmaq üçün infrastrukturu modernləşdirir;
* hava limanlarının 64%-i təhdidlərin aşkarlanması üçün süni intellektdən istifadə edir.

Kiberinsidentlər yalnız ayrı-ayrı sistemlərə deyil, həm də bütün aviasiya infrastrukturunun fəaliyyətindən asılı olan əməliyyat məlumatlarının dəqiqliyinə və əlçatanlığına təsir göstərə bilər.

Rəqəmsallaşmanın artması məlumatların qorunmasını aviasiya sənayesinin sabit fəaliyyəti üçün kritik edir.

Sərnişin axınının artması rəqəmsal texnologiyaların tətbiqini sürətləndirir
Araşdırmaya görə, qlobal sərnişin axını 2030-cu ilə qədər 6 milyard sərnişinə çatacaq ki, bu da hava limanlarına düşən yükü artırır və rəqəmsal həllərin tətbiqini sürətləndirir.

Bu texnologiyalar əməliyyatların effektivliyini artırmağa, gecikmə risklərini azaltmağa və sərnişin təcrübəsini yaxşılaşdırmağa imkan verir.

Dayanıqlı inkişaf da məlumatlardan asılıdır
Araşdırma göstərir:
* aviaşirkətlərin 83%-i aviaparkını yeniləyir;
* 67%-i dayanıqlı aviasiya yanacağından istifadə edir;
* hava limanlarının 75%-i enerji istehlakının idarə olunması sistemlərini tətbiq edir.

Bununla yanaşı, hava limanlarının əməliyyat zonasında emissiyaların kompleks uçotu və karbon izinin ölçülməsi 20%-dən aşağı olaraq qalır, çünki bu cür həllər aviaşirkətlər, yerüstü xidmətlər və infrastruktur operatorları arasında məlumat mübadiləsini tələb edir.

“Bütün istiqamətlərdə — süni intellektdən tutmuş dayanıqlı inkişafa qədər — operatorlar eyni məhdudiyyəti qeyd edir: məlumatlar sistemlər və tərəfdaşlar arasında hər zaman sərbəst ötürülmür. Bu, gələcəyin məsələsi deyil — artıq bu gün rəqəmsallaşmanın nəticələrini məhdudlaşdırır”, — deyə David Lavorel yekunlaşdırıb.